W ołtarzu głównym w kościele parafialnym św. Mikołaja w Łęgowie znajduje się obraz Matki Bożej Królowej Polski Orędowniczki Pojednania. 

1. Kontekst historyczny parafii i środowiska cysterskiego

Łęgowo od końca XIV wieku pozostawało w posiadaniu opactwa cystersów oliwskich, którzy sprawowali tu jurysdykcję duszpasterską, gospodarczą i kulturową. Cystersi – jako zakon o silnie rozwiniętej tradycji artystycznej i liturgicznej wprowadzali do swoich świątyń zarówno własne wzorce ikonograficzne, jak i elementy sztuki barokowej, szczególnie w XVIII w., kiedy to w całej Rzeczypospolitej następował intensywny rozwój kultu maryjnego.

W tym kontekście należy umieścić pojawienie się wizerunku Matki Bożej w Łęgowie, który stał się centralnym elementem nowo kształtowanego programu teologiczno‑artystycznego świątyni.

2. Najstarsze świadectwo – wizytacja z 1741 roku

Pierwszy pewny zapis dotyczący obrazu pochodzi z aktu wizytacji z grudnia 1741 r., w którym odnotowano obecność „nowego obrazu Matki Bożej Wniebowziętej”. W tym samym roku, 24 października 1741, probostwo objął o. Iwo Roweder, zakonnik oliwski. Jego działalność w parafii obejmowała szeroko zakrojone prace modernizacyjne, które doprowadziły do powstania obecnego barokowego wystroju kościoła (1748–1750). Zbieżność dat pozwala z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że to właśnie o. Roweder był inicjatorem sprowadzenia lub zamówienia nowego wizerunku maryjnego.

3. Analiza ikonograficzna – unikatowy program teologiczny

3.1. Typ przedstawienia

Obraz przedstawia Maryję w typie Assumpty (Wniebowziętej), ukoronowaną przez dwa anioły. Jest to typ rozpowszechniony w sztuce baroku, jednak łęgowski wizerunek zawiera elementy wyjątkowe, niespotykane w innych przedstawieniach tego typu.

3.2. Odsłonięte prawe ucho

Najbardziej charakterystycznym motywem jest odsłonięte ucho Maryi. W ikonografii europejskiej motyw ten pojawia się rzadko; najbliższym analogonem jest obraz Matki Bożej Rokitniańskiej, określanej jako „Matka Cierpliwie Słuchająca”.

W Łęgowie motyw ten nabiera znaczenia teologicznego: Maryja jawi się jako Orędowniczka, która „słucha” próśb wiernych i „słucha” Słowa Bożego.

3.3. Arma Christi – insygnia Męki Pańskiej

Na płaszczu Maryi umieszczono pełny zestaw Arma Christi – narzędzi Męki Pańskiej: miecz, rękawicę, gąbkę na trzcinie, krzyż, drabinę, słup biczowania, bicze, kości do gry, koronę cierniową, gwoździe, młotek i inne.

Tak rozbudowany program pasyjny na szacie Maryi jest unikatem w skali Pomorza i rzadkością w ikonografii polskiej. Wskazuje on na teologię Maryi Współcierpiącej, bliską duchowości cysterskiej i barokowej pobożności pasyjnej.

3.4. Elementy narodowe

Srebrna sukienka, którą od XVIII wieku okrywano obraz, zawiera Orła Białego, co wskazuje na wczesne powiązanie kultu z ideą królewskości Maryi i jej opieki nad Rzecząpospolitą.

3.5. Napis pod obrazem

„Effigies B.M.V. Rokitnensis Miraculis clara” (Obraz Najświętszej Marii Panny, słynący cudami z Rokitna)– inskrypcja ta potwierdza świadome nawiązanie do kultu rokitniańskiego, szczególnie do tytułu Orędowniczki Pojednania, który w Rokitnie wiązano z wydarzeniami politycznymi lat 1670–1671. (To okres głębokiego kryzysu wewnętrznego i walki stronnictw podczas panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Był to czas zażartych sporów między prorosyjską i prohabsburską frakcją dworską a profrancuską opozycją (m.in. Janem Sobieskim), rosnącego zagrożenia kozacko-tureckiego oraz paraliżu instytucji państwowych)

4. Geneza kultu i jego rozwój

Kult Matki Bożej Łęgowskiej rozwijał się stopniowo od połowy XVIII wieku, początkowo w ramach lokalnej pobożności ludowej, a następnie – wraz z rozwojem parafii – nabierał charakteru ponadlokalnego.

4.1. Funkcja obrazu w liturgii i życiu parafii

Obraz od początku pełnił funkcję wizerunku ołtarzowego, odsłanianego podczas uroczystości i nabożeństw. Z czasem powstała tradycja odgrywania hejnału kompozycji: Piotra Szczypiorskiego podczas odsłonięcia, co podkreśla jego rangę.

4.2. Maryja jako Orędowniczka Pojednania

Na terenach o skomplikowanej historii etnicznej i politycznej (pogranicze polsko‑niemieckie, zmienne granice państwowe) tytuł ten nabrał szczególnego znaczenia. Maryja czczona była jako Ta, która jednoczy zwaśnione społeczności i „słucha” ludzkich dramatów.

5. Ustanowienie sanktuarium

15 stycznia 2008 r. abp Tadeusz Gocłowski ustanowił w Łęgowie Sanktuarium Matki Bożej Łęgowskiej – Królowej Polski, Orędowniczki Pojednania. Promotorem ustanowienia kościoła św. Mikołaja sanktuarium był, wielkim czcicielem Matki Bożej Łęgowskiej ówczesny proboszcz ks. prałat Grzegorz Rafiński. Ustanowienie sanktuarium diecezjalnego było potwierdzeniem wielowiekowej tradycji kultu oraz uznanie teologicznej i historycznej wartości wizerunku.

6. Znaczenie obrazu w perspektywie historii sztuki i teologii

Wizerunek łęgowski stanowi przykład syntezy trzech nurtów ikonograficznych:

1. Maryja Królowa – korona, Orzeł Biały.

2. Maryja Wniebowzięta – typ Assumpty.

3. Maryja Współcierpiąca i Słuchająca – Arma Christi i odsłonięte ucho.

Takie połączenie jest wyjątkowe i świadczy o świadomym, teologicznie przemyślanym programie artystycznym, typowym dla środowiska cysterskiego XVIII wieku.